W tych dniach przedstawiciele Konferencji Episkopat\u00f3w kraj\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej spotkali si\u0119 w Warszawie w sprawie kryzysu zwi\u0105zanego z wykorzystywaniem seksualnym nieletnich. Ojciec Adam \u017bak, cz\u0142onek komitetu organizacyjnego, wyja\u015bnia sytuacj\u0119 spo\u0142eczno-polityczn\u0105 i kulturow\u0105, kt\u00f3ra uwarunkowa\u0142a odpowied\u017a Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
By odpowiedzie\u0107 na wyzwanie wykorzystywania seksualnego w ko\u015bcio\u0142ach kraj\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej, kt\u00f3re trzydzie\u015bci lat temu wchodzi\u0142y w sk\u0142ad Zwi\u0105zku Radzieckiego, b\u0105d\u017a by\u0142y rz\u0105dzone przez komunist\u00f3w, musz\u0119 si\u0119 oprze\u0107 nie tyle na lekturze tekst\u00f3w na ten temat, ile raczej na do\u015bwiadczeniach bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w osobistych. Spotyka\u0142em si\u0119 ze zwierzchnikami tych ko\u015bcio\u0142\u00f3w przy r\u00f3\u017cnych okazjach. Pierwsze okazje wydarzy\u0142y si\u0119, gdy pe\u0142ni\u0142em funkcj\u0119 regionalnego asystenta dla Europy \u015arodkowo-Wschodniej oraz radnego dw\u00f3ch prze\u0142o\u017conych generalnych Towarzystwa Jezusowego w latach 2003 \u2013 2012. Praca ta wymaga\u0142a cz\u0119stych podr\u00f3\u017cy do kraj\u00f3w regionu. Do tego do\u015bwiadczenia trzeba doda\u0107 m\u00f3j regularny udzia\u0142 w workshopach organizowanych w Warszawie w latach 2014-2018 dla przedstawicieli episkopat\u00f3w \u0142aci\u0144skich i grecko-katolickich Europy \u015arodkowo-Wschodniej przez Urz\u0105d Konferencji Katolickich Biskup\u00f3w Stan\u00f3w Zjednoczonych ds. Pomocy dla Ko\u015bcio\u0142a Europy Wschodniej. Te workshopy dawa\u0142y biskupom i ich wsp\u00f3\u0142pracownikom instrumenty pomocne w zwalczaniu zjawiska nadu\u017cy\u0107 seksualnych. Tam spotyka\u0142em si\u0119 i wymienia\u0142em informacje z ich uczestnikami z Albanii, Bia\u0142orusi, Chorwacji, Kosowa, Litwy, \u0141otwy, Rumunii, Rosji, Ukrainy i W\u0119gier. Te i inne do\u015bwiadczenia, o kt\u00f3rych tu nie wspomn\u0119, bezpo\u015brednie na Bia\u0142orusi, na Ukrainie, w Rosji i w Albanii, umocni\u0142y mnie w przekonaniu, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Europie \u015arodkowo-Wschodniej wymaga szczeg\u00f3lnej uwagi, \u017ceby m\u00f3c zmierzy\u0107 si\u0119 z kryzysem, kt\u00f3ry nie tam si\u0119 zacz\u0105\u0142, ale kt\u00f3ry w zglobalizowanym \u015bwiecie jednak dotyka go i anga\u017cuje. To zaanga\u017cowanie istnieje niezale\u017cnie od liczby odkrywanych przypadk\u00f3w, jako \u017ce w \u015bwiecie zglobalizowanym, chc\u0105c nie chc\u0105c, kryzysy powstaj\u0105ce w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata wystawiaj\u0105 na pr\u00f3b\u0119 wiar\u0119 ludzi w naszych stronach, podwa\u017caj\u0105c ich zaufanie do swoich pasterzy.<\/p>\n\n\n\n
Nie spos\u00f3b zrozumie\u0107 reakcje Ko\u015bcio\u0142a w krajach Europy \u015arodkowo-Wschodniej na kryzys zwi\u0105zany z wykorzystywaniem seksualnym nieletnich i innych os\u00f3b w trudnej sytuacji przez duchownych katolickich, je\u015bli nie we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 sytuacji spo\u0142eczno-politycznej i kulturowej powsta\u0142ej po rewolucji pa\u017adziernikowej, eksportowanej i importowanej do spo\u0142ecze\u0144stw ju\u017c ci\u0119\u017cko zranionych przez dwie wojny \u015bwiatowe. Ko\u015bcio\u0142y i wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie wszelkich wyzna\u0144 zosta\u0142y poddane cz\u0119sto okrutnym represjom i powa\u017cnie ograniczone we w\u0142a\u015bciwych im pos\u0142ugach. Wsz\u0119dzie zlikwidowano ich dzie\u0142a edukacyjne i stowarzyszenia o inspiracji chrze\u015bcija\u0144skiej, zakazano b\u0105d\u017a ograniczono religijne nauczanie m\u0142odzie\u017cy. Stopniowo zacz\u0119to dok\u0142ada\u0107 si\u0142, by wyeliminowa\u0107 jakikolwiek wp\u0142yw religii chrze\u015bcija\u0144skiej na m\u0142odzie\u017c. Kultura promowana na wszelkie sposoby w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy nie by\u0142a neutralna i w tym sensie \u015bwiecka, by\u0142a po prostu ateistyczna i antychrze\u015bcija\u0144ska. Jednocze\u015bnie styl \u017cycia, propagowany przez re\u017cymy tych kraj\u00f3w, w spos\u00f3b bardzo \u015bwiadomy oddala\u0142 si\u0119 od modelu zachodniego, kt\u00f3ry by\u0142 przedstawiany jako hedonistyczny i rozwi\u0105z\u0142y \u2013 jednym s\u0142owem dekadencki.<\/p>\n\n\n\n
Nie da si\u0119 nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce tego rodzaju polityka, prowadzona przez dziesi\u0105tki lat, wp\u0142ywa\u0142a mocno na samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 chrze\u015bcijan tej cz\u0119\u015bci Europy w por\u00f3wnaniu do ich braci i si\u00f3str w wierze po drugiej stronie \u017celaznej kurtyny. Zw\u0142aszcza wtedy, gdy media przynosi\u0142y z\u0142e wiadomo\u015bci o skandalach zdarzaj\u0105cych si\u0119 w ko\u015bcio\u0142ach zachodniego \u015bwiata, w wielu sercach rodzi\u0142o si\u0119 poczucie wy\u017cszo\u015bci moralnej, kt\u00f3re eliminowa\u0142o albo przynajmniej os\u0142abia\u0142o percepcj\u0119 czynnik\u00f3w ryzyka podobnych wyst\u0119pk\u00f3w we w\u0142asnym \u015brodowisku. Ko\u015bcio\u0142y grecko-katolickie i \u0142aci\u0144skie, zw\u0142aszcza te, kt\u00f3re wychodzi\u0142y z ukrycia w Czechos\u0142owacji czy Rumunii, albo w dawnych republikach radzieckich, jak Bia\u0142oru\u015b, Litwa i Ukraina, by\u0142y s\u0142usznie dumne ze swoich m\u0119czennik\u00f3w, biskup\u00f3w i ksi\u0119\u017cy, z kt\u00f3rych wielu by\u0142o wy\u015bwi\u0119conych potajemnie, z zakonnik\u00f3w i zakonnic ryzykuj\u0105cych wszystko, by wspiera\u0107 wiar\u0119 doros\u0142ych i przekazywa\u0107 j\u0105 dzieciom. Nie by\u0142o szk\u00f3\u0142 ani internat\u00f3w prowadzonych przez zakonnik\u00f3w i zakonnice. W niekt\u00f3rych regionach to \u015bwieccy, m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety, zarz\u0105dzali ko\u015bcio\u0142em. Zakony by\u0142y zakazane. Wyj\u0105tki, takie jak ko\u015bcio\u0142y w Polsce czy w Chorwacji, gdzie istnia\u0142y i dzia\u0142a\u0142y seminaria i nowicjaty, tylko potwierdza\u0142y regu\u0142\u0119.<\/p>\n\n\n\n
We wsp\u00f3lnotach katolickich panowa\u0142a niepisana, ale realna regu\u0142a, kt\u00f3ra \u201ezabrania\u0142a\u201d krytykowania Ko\u015bcio\u0142a. Ta regu\u0142a nakazywa\u0142a te\u017c milczenie o ewentualnych skandalach. Tego rodzaju post\u0119powanie by\u0142o spowodowane, mi\u0119dzy innymi, bolesnym do\u015bwiadczeniem wykorzystywania skandalicznych czyn\u00f3w duchowie\u0144stwa do werbowania tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w pa\u0144stwowych s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa. We wsp\u00f3lnotach katolickich ksi\u0119\u017ca cieszyli si\u0119 wielkim autorytetem, a w pozbawionym przejrzysto\u015bci i poddanym cenzurze spo\u0142ecze\u0144stwie tajemnica by\u0142a \u015brodkiem cz\u0119sto stosowanym spontanicznie, bez czyichkolwiek nakaz\u00f3w, nie po to, by chroni\u0107 zepsutych ksi\u0119\u017cy, ale po to, aby zapewni\u0107 minimum autonomii wsp\u00f3lnocie \u017cywotnie istotnej tak\u017ce dla przysz\u0142ego odrodzenia si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego.<\/p>\n\n\n\n
Postawy przyj\u0119te i praktykowane w samoobronie w spo\u0142ecze\u0144stwach rz\u0105dzonych przez dyktatury zrodzi\u0142y nawyki, wr\u0119cz mentalno\u015b\u0107, kt\u00f3ra bynajmniej nie znik\u0142a z upadkiem komunizmu, ale w\u015br\u00f3d innych konsekwencji przynios\u0142a te\u017c trudno\u015bci w radzeniu sobie odpowiedzialnie i przejrzy\u015bcie z kryzysem wywo\u0142anym przez zjawisko wykorzystywania seksualnego nieletnich. Ta mentalno\u015b\u0107 stanowi r\u00f3wnie\u017c czynnik ryzyka, pozwalaj\u0105c mo\u017cliwym krzywdzicielom czu\u0107 si\u0119 pewnie i bezpiecznie, skoro chroni ich milczenie \u015brodowiska. W re\u017cymie dyktatury mia\u0142o to nobilituj\u0105ce usprawiedliwienie, ale nie jest to nic innego, jak przejaw klerykalizmu, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 Benedykt XVI i papie\u017c Franciszek. Podczas, gdy z jednej strony wykluczenie czy ostre ograniczenie instytucjonalnej obecno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a w r\u00f3\u017cnych sektorach pracy z dzie\u0107mi i m\u0142odzie\u017c\u0105 prawie ca\u0142kowicie usun\u0119\u0142o konkretne miejsca, jak szko\u0142y i internaty, gdzie mog\u0142o si\u0119 pojawi\u0107 zjawisko nadu\u017cy\u0107 seksualnych ze strony m\u0119\u017cczyzn i kobiet Ko\u015bcio\u0142a, z drugiej strony zrodzi\u0142o ono lub nasili\u0142o czynniki ryzyka, jak ochrona cz\u0142onk\u00f3w kleru przed kontrol\u0105 jakiejkolwiek w\u0142adzy dzi\u0119ki tajemnicy zachowywanej tak\u017ce wtedy, gdy byli oni odpowiedzialni za przest\u0119pstwa pope\u0142niane na nieletnich. R\u00f3wnie\u017c nieufno\u015b\u0107 wobec organ\u00f3w w\u0142adzy pa\u0144stwowej jest spu\u015bcizn\u0105 po dyktaturze. W warunkach demokracji chroni ona de facto<\/em> sprawc\u00f3w przest\u0119pstwa, bowiem uniemo\u017cliwia lub utrudnia wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w zg\u0142aszaniu i dochodzeniu ewentualnych przest\u0119pstw pope\u0142nianych przez osoby duchowne. W tej sytuacji \u0142atwiej jest czyni\u0107 wszystko by uchroni\u0107 publiczny wizerunek Ko\u015bcio\u0142a, ni\u017c dzia\u0142a\u0107 przejrzy\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n